Historia Gmina Rajcza
Postacie i wątki:
XVII w.
Pierwsze osady w dolinie Rycerki pojawiły się najpóźniej w XVII wieku (pierwsza wzmianka archiwalna ok. 1619), prawdopodobnie założone przez osadników wołoskich przybyłych od strony węgierskiej.
Rycerka Dolnapl.wikipedia.org
XVII w.
Wieś Rajcza istnieje co najmniej od początku XVII wieku, początkowo jako niezarejestrowana osada wołoska na gruntach należących do królowej Konstancji, żony Zygmunta III Wazy.
Rajczapl.wikipedia.org
XVII w.
Teren działalności zbójników, m.in. Macieja Wakuły i Jerzego Proćpaka, w XVII i XVIII w.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
XVII w.
Prawdopodobnie istniała tutaj wcześniej graniczna osada czy też punkt celny na szlaku handlowym.
Zwardońpl.wikipedia.org
1669
Jan Kazimierz, wyjeżdżając do Francji, wstąpił do Żywca i wydanym tu przywilejem 4 czerwca 1669 r. pozwolił poddanym państwa żywieckiego ze wsi Rajczy, Rycerki, Radeczki, Soli i Ujsół na budowę kaplicy (kościółka) w Rajczy. Ofiarował również obraz do nowo wznoszonego kościoła.
1674
Drewniany kościółek pod wezwaniem św. Wawrzyńca stanął w Rajczy.
Rajczapl.wikipedia.org
XVII-XVIII w.
Zjawiło się tutaj czterech braci o nazwisku Zwardoń, którzy na niczyich ziemiach postawili zagrody, zajmując się hodowlą owiec i bydła.
Zwardońpl.wikipedia.org
koniec XVIII w.
Nazwa Zwardoń pojawia się na mapie przy istniejącym już wówczas bitym trakcie oraz w dokumentach określających zasięg cyrkułu myślenickiego (od 1821 roku wadowickiego). Za panowania cesarza Józefa II zbudowano przez Przełęcz Przysłop trakt cesarski zwany „cesarką”.
Zwardońpl.wikipedia.org
1808
Rycerkę kupuje od Andrzeja Wielopolskiego Ludwik Delaveaux.
Rycerka Dolnapl.wikipedia.org
1808
Wieś nabył hrabia Ludwik de Laveaux.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
1813
Dobra Soli, a wraz z nią i Zwardonia przypadły hrabiemu Szembekowi.
Zwardońpl.wikipedia.org
1837
Dzwonnica loretańska w Soli została wybudowana w 1837 roku i do dziś zachwyca swoją prostą, a zarazem charakterystyczną formą.
Sólbeskidy.cafe
1843
Na terenach dworskich w Rajczy powstały zakłady żelazne (hamry), założone przez Anastazego Siemiońskiego, gdzie przetapiano rudę.
1844
Założono szkołę w Rajczy, której patronem został książę Albrecht Fryderyk Habsburg. Utworzono również osobną parafię, włączając do niej Rycerkę Górną i Dolną, Sól i Ujsóły. Cmentarz parafialny założono w połowie XIX wieku przy głównej drodze wsi, w pobliżu kościoła i rzeki Soły.
1847
Po śmierci Karola Ludwika Habsburga syn Albrecht nabywa Rycerkę.
Rycerka Dolnapl.wikipedia.org
lata 70. XIX w.
Majątek Zwardoń wykupili Habsburgowie (Albrecht i Karol).
Zwardońpl.wikipedia.org
XIX w.
Zwardoń znalazł się w dobrach Wielopolskich, jednak już w 1813 roku dobra te — wraz ze Zwardoniom — przypadły hrabiemu Szembekowi.
Zwardońpl.wikipedia.org
XIX w.
Rozwinął się przemysł drzewny (tartaki, wyrób sprzętu gospodarstwa domowego) oraz założono hutę szkła.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
1854–1893
Teodor Primavesi, właściciel Rajczy, przebudował tutejszy pałac, nadając mu zwarty, neogotycki kształt, oraz stworzył wokół niego park ze stawem i unikatowym drzewostanem.
przed 1868
Założono szkołę w miejscowości.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
1873
Założono miejscowość Rycerka Górna-Kolonia, zasiedloną początkowo przez osadników z Austrii.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
1884
3 listopada 1884 r. otwarto linię kolejową z Żywca do Czadcy przez Zwardoń. W styczniu 1933 r. oddziały PTT w Bielsku i Żywcu otworzyły Schronisko Turystyczne „Dworzec Beskidzki", nawiązujące stylem do beskidzkiego budownictwa.
1884
Przez Rajczę przeprowadzono w 1884 r. linię Galicyjskiej Kolei Transwersalnej, łączącej przez Żywiec i Suchą Beskydzkę Galicję zachodnią ze wschodnią (Czadca–Husiatyn); przez odgałęzienie w Suchej kolej łączyła się z Krakowem i dalej z Wiedniem.
Rajczapl.wikipedia.org
1886–1889
Zbudowano kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca i św. Kazimierza Królewicza.
Rajczapl.wikipedia.org
1891
Został uruchomiony Urząd Pocztowy w Zwardoniu.
Zwardońpl.wikipedia.org
1894
Wieś przeszła na własność Lubomirskich, którzy rozbudowali pałac, nadając mu neorenesansowy charakter.
1894–1914
Przebudowa pałacu w Rajczy przez księcia Władysława Lubomirskiego (właściciela w latach 1894–1914) w stylu neorenesansowym — przeprowadzona w latach 1895–96.
1901
Powstał budynek jednoklasowej szkoły ludowej.
Zwardońpl.wikipedia.org
1908
Wzniesiono kaplicę.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
początek XX w.
W Rajczy wytwarzano papier w Zakładzie Tektury i Papieru Czerpanego, zajmował się tym Jakubowicz.
Rajczapl.wikipedia.org
1914
Rajczę zakupiła w 1914 roku rodzina Habsburgów żywieckich. Arcyksiążę Karol Stefan Habsburg w 1916 roku przeznaczył pałac wraz z parkiem na cele lecznicze dla chorych kombatantów I wojny światowej.
1915
Kwatera wojenna (cmentarz) legionistów w Rajczy powstała po 1916 roku, gdy pałac Habsburgów przekazano na szpital wojskowy; pochowano tu 261 żołnierzy (zgony od 1919 r.).
1916
Arcyksiążę Karol Stefan Habsburg w 1916 r. przeznaczył pałac wraz z parkiem dla chorych kombatantów I wojny światowej. W 1918 r. pałac oficjalnie został przekazany jako szpital wojskowy Czerwonego Krzyża dla chorych na gruźlicę.
1918–
Na cmentarzu w Rajczy pochowano 261 żołnierzy, uczestników I wojny światowej, którzy leczyli się w sanatorium zorganizowanym w pałacu w Rajczy i zmarli na choroby płuc po 1918 roku.
Rajczarajcza.pl
1918
Powstała polska szkoła dwuklasowa, która w latach dwudziestych XX w. otrzymała imię Królowej Jadwigi.
Zwardońpl.wikipedia.org
1918
Oddano do użytku schronisko na Wielkiej Raczy (1934) i na Przegibku (1935).
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
1919
Rajcza była miasteczkiem o 2800 mieszkańcach, z hotelem Blocha, restauracją Kuliga, pałacem z parkiem i ładnym kościołem gotyckim.
Rajczapl.wikipedia.org
1921
W Rajczy na 2798 mieszkańców było 132 osoby wyznania mojżeszowego.
Rajczapl.wikipedia.org
1929
Założono w Zwardoniu Koło żywieckiego Oddziału Babiogórskiego PTT, które zorganizowało tzw. „zbiorową stację turystyczną”.
Zwardońpl.wikipedia.org
1930
W Zwardoniu istniała skocznia narciarska.
Zwardońpl.wikipedia.org
1933
Oddziały PTT w Bielsku i Żywcu otwarły schronisko nazwane "Dworcem Beskidzkim".
Zwardońpl.wikipedia.org
1939–1945
W czasie II wojny światowej Niemcy przeprowadzili akcję wysiedleńczą. Zwardoń musiało opuścić 356 mieszkańców, a w ich miejsce osiedlono 53 kolonistów niemieckich.
Zwardońpl.wikipedia.org
jesień 1939
Niemcy spalili żydowską bożnicę, a jej ruiny kazali rozebrać. Przeprowadzono rejestrację wszystkich tutejszych Żydów i przesiedlono ich na teren dawnego pałacu, gdzie utworzono obóz pracy przymusowej.
Rajczapl.wikipedia.org
1939
Okupant prowadził akcję wysiedlania miejscowej ludności i zastępowania jej osadnikami z Niemiec (Aktion Saybusch). Główna faza akcji trwała od 22 września 1940 do 31 stycznia 1941.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
2 września 1939
Rajczę zajęły wojska niemieckie.
Rajczapl.wikipedia.org
1939–1945
Teren działania polskiej partyzantki w okresie okupacji niemieckiej.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
8 października 1939
Rajczę wraz z całą Żywiecczyzną wcielono do III Rzeszy.
Rajczapl.wikipedia.org
kwiecień 1939
Została sformowana 3 Kompania Obrony Narodowej "Rajcza", wchodząca w skład Żywieckiego Batalionu ON.
Rajczapl.wikipedia.org
1940
Niemcy wysiedlili 700 mieszkańców Rycerki Dolnej, sprowadzając 68 osadników niemieckich.
Rycerka Dolnapl.wikipedia.org
1940
Zamknięta została polska szkoła, nauczyciele zwolnieni. Budynek szkoły został rozbudowany przez Niemców i mieściła się w nim szkoła niemiecka oraz magazyny.
Zwardońpl.wikipedia.org
październik 1940
W ramach akcji Saybusch wysiedlono 115 rodzin polskich (razem 501 osób), a w ich miejsce osiedlono 26 rodzin niemieckich (119 osób). 29 października 1940 r. odbyła się druga akcja wysiedleńcza.
Rajczapl.wikipedia.org
styczeń 1940
Okupanci nakazali Żydom noszenie białych opasek z niebieską gwiazdą Dawida.
Rajczapl.wikipedia.org
1942
Otwarto polską jednoklasową szkołę w budynku Justyny Wolancz.
Zwardońpl.wikipedia.org
1945
Most w Rajczy został zniszczony przez wojska niemieckie. Na cmentarzu w Rajczy znajduje się grób zbiorowy osób pomordowanych w odwecie za pomoc partyzantom przez hitlerowców podczas pacyfikacji Osiedla Czanieckich w Rycerce Górnej. Wieś zajęły wojska sowieckie, które przełamały niemieckie linie obronne na Żywiecczyźnie (8 kwietnia 1945).
1945–
Teren działania podziemia antykomunistycznego.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
1945
Po zakończeniu działań wojennych natychmiast przystąpiono do doprowadzenia szkoły do stanu używalności. 11 maja rozpoczęły się zajęcia lekcyjne prowadzone przez Danutę Milewską.
Zwardońpl.wikipedia.org
1946
Na cmentarzu w Rajczy pochowano kaprala Kruka oraz starszego szeregowego Kiszewę (a. Kiszera), żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza, poległych w 1946 roku.
Rajczarajcza.pl
1946
Ponownie uruchomiono Agencję Pocztową w Zwardoniu.
Zwardońpl.wikipedia.org
1950
Podniesiono kaplicę do rangi kościoła parafialnego (parafia NMP Nieustającej Pomocy).
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
lata 30. XX w.
Zwardoń stał się bardzo znaną i modną stacją narciarską dzięki korzystnemu mikroklimatowi, dobrym stokom i połączeniom kolejowym.
Zwardońpl.wikipedia.org
1954–1960
Wieś była siedzibą władz gromady Rycerka Dolna.
Rycerka Dolnapl.wikipedia.org
1954
Utworzono w Rajczy Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze.
Rajczarajcza.pl
1955
Oddano do użytku nowy gmach szkoły podstawowej.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
1957
Zbudowano neogotycką kaplicę (późniejszy kościół) Nawiedzenia NMP, ukończoną w 1896 roku i rozbudowaną o prezbiterium w 1906 roku, która stała się duchowym centrum społeczności Zwardonia.
Zwardońbeskidnews.pl
1957
Utworzono rezerwat przyrody „Śrubita” o powierzchni 24,99 ha na terenie gminy Rajcza.
Rajczackisrajcza.pl
1961
Utworzono rezerwat przyrody „Butorza” o powierzchni 30,68 ha na terenie gminy Rajcza.
Rajczackisrajcza.pl
1961
Powstał rezerwat przyrody Butorza o powierzchni 30,68 ha, powołany w celu ochrony dolnoreglowego boru świerkowego.
1966
Pałac w Rajczy przeszedł remont, który zniszczył jego zabytkowe wnętrza, oraz dobudowano nową część obiektu.
Rajczarajcza.pl
1967
Przystąpiono do budowy budynku nowej szkoły.
Zwardońpl.wikipedia.org
1970
Uroczyste otwarcie nowej szkoły, której nadano imię wojewody generała Aleksandra Zawadzkiego.
Zwardońpl.wikipedia.org
1975–1998
Rycerka Górna należała do województwa bielskiego.
Rycerka Górnarycerka.freehostia.com
1981
Ks. Zbigniew Guszkiewicz poświęcił sztandar tutejszej "Solidarności" mimo ogłoszenia stanu wojennego.
Rajczapl.wikipedia.org
1986
Utworzono Żywiecki Park Krajobrazowy, na terenie którego położona jest gmina Rajcza.
Rajczackisrajcza.pl
1988
Cały zespół pałacowo-parkowy w Rajczy został wpisany do Rejestru Zabytków.
Rajczarajcza.pl
1989
30 listopada 1989 cmentarz w Rajczy został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.
Rajczarajcza.pl
1991
Przywrócono szkole imię Królowej Jadwigi.
Zwardońpl.wikipedia.org
1991
Pałac w Rajczy przekształcono w Państwowy Zakład Opiekuńczo-Leczniczy.
Rajczarajcza.pl
1995
Na Mycie zostało otwarte międzynarodowe drogowe przejście graniczne Zwardoń/Myto-Skalité.
Zwardońpl.wikipedia.org
1996
Powstał dom rekolekcyjny "Michael", prowadzony przez księży michalitów.
Rycerka Górnapl.wikipedia.org
1997
W 1997 roku kwatera wojenna na cmentarzu w Rajczy została ogrodzona, a znajdujące się na niej krzyże odrestaurowano.
Rajczarajcza.pl
1997
Od 6 grudnia 1996 roku czynne są dwa przejścia małego ruchu granicznego: Rycerka Górna (Przecza Rybita) – Nová Bystrica i Przegibek – Nová Bystrica Vychylovka.
Rycerka Górnarycerka.freehostia.com
1999
Od 1 lipca 1999 roku czynne jest przejście turystyczne Wielka Racza – Oščadnica Veľká Rača. W tym samym roku Rycerka Górna liczyła 1 562 mieszkańców (stan na 31 grudnia).
Rycerka Górnarycerka.freehostia.com
2000
16 września 2000 roku na szczycie Bendoszki Wielkiej wzniesiono Jubileuszowy Krzyż Ziemi Żywieckiej o wysokości 23,5 m.
Rycerka Górnarycerka.freehostia.com
2003
Szkoła Podstawowa Nr 1 w Rajczy otrzymała imię Józefa Tischnera.
Rajczapl.wikipedia.org
2005
Sól-Kiczorę zamieszkuje 450 mieszkańców (dane z 2019 r.).
Sól-Kiczorapl.wikipedia.org
2006
Otwarto połączenie drogowe pomiędzy słowacką autostradą D3 a polską drogą szybkiego ruchu S1.
Zwardońpl.wikipedia.org
ok. 2006
Kaplica cmentarna w Rajczy została rozbudowana według projektu Magdaleny Piątek i Joanny Łopaty.
Rajczarajcza.pl
2014
Do 1 stycznia 2014 roku Sól-Kiczora stanowiła integralną część wsi Sól.
Sól-Kiczorapl.wikipedia.org
2019
W schronisku „Chata pod Skalanką” odsłonięto tablicę dedykowaną pamięci por. Stanisława Kopika ps. „Zemsta” i jego żołnierzom z oddziału Narodowych Sił Zbrojnych.
Zwardońpl.wikipedia.org
2019
W miejscowości Sól otwarto tężnię solankową.
Sólbielsko24.eu
2021
Rajcza liczyła 3335 mieszkańców. W sierpniu otwarto żłobek oraz inhalatorium solankowe w Rajczy.
2021
Zwardoń liczył 802 mieszkańców.
Zwardońpl.wikipedia.org
wrzesień 2021
Na dworcu PKP w Rajczy odsłonięto tablicę upamiętniającą ofiary niemieckiej akcji "Saybusch".
Rajczapl.wikipedia.org
2022
Gmina Rajcza wybudowała inhalatorium solankowe w centrum Rajczy, gdzie zamontowana jest instalacja służąca dystrybuowaniu leczniczej wody solankowej. Wyremontowano zabytkową plebanię, w której utworzono ekspozycję muzealną poświęconą historii cudownego obrazu Matki Bożej Miłosierdzia-Kazimierzowskiej.
Rajczarajcza.pl
2024
W Rajczy odbyło się uroczyste podpisanie umów o dofinansowanie projektów pn. „Centrum europejskiej kultury góralskiej” oraz „Brama do Beskidów” realizowanych w ramach Programu Interreg Polska – Słowacja 2021–2027.
Rajczarajcza.pl
2025
W Rajczy odbył się 54. Ogólnopolski i 28. Międzynarodowy Narciarski Rajd Chłopski.
Rajczarajcza.pl
współcześnie
W centrum Rajczy znajduje się Sanktuarium Matki Boskiej Kazimierzowskiej, mieszczące się w kościele pw. św. Wawrzyńca Diakona Męczennika i św. Kazimierza Królewicza. Drewniany kościół-sanktuarium pw. św. Jakuba Apostoła znajduje się w Szczyrku, nie w Rajczy.
inne
Na terenie sołectwa działalność duszpasterską prowadzi Kościół Rzymskokatolicki (ośrodek duszpasterski Matki Bożej Częstochowskiej i św. Floriana w kościele pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Kiczorze, dawniej kaplicy na Szpakach).
Sól-Kiczorapl.wikipedia.org
inne
Znajduje się tu zabytkowa Kaplica na Pawlicznem.
Sól-Kiczorapl.wikipedia.org
inne
We wsi znajduje się przystanek kolejowy Sól-Kiczora.
Sól-Kiczorapl.wikipedia.org
okres międzywojenny
W miejscowości stacjonował komisariat Straży Granicznej i placówka II linii SG „Rajcza”.
Rajczapl.wikipedia.org
Każdy fakt prowadzi do źródła — możesz zweryfikować.
Miejscowości w gminie
Szczyty w okolicy
Bendoszka Wielka1144 m n.p.m.
Pleskierówka1111 m n.p.m.
Kikula1105 m n.p.m.
Bania1080 m n.p.m.
Magura1073 m n.p.m.
Skrzadnica1070 m n.p.m.
Wielki Przysłop1044 m n.p.m.
Praszywka Wielka1043 m n.p.m.
Obłaz1042 m n.p.m.
Bendoszka Mała1037 m n.p.m.
Śrubity Groń1032 m n.p.m.
Jaworzyna1021 m n.p.m.
Kołyski Groń1015 m n.p.m.
Kiczorka1004 m n.p.m.
Praszywka Mała980 m n.p.m.
Oźna952 m n.p.m.
Ciekawe miejsca
Odległości są podane w przybliżeniu od centrum Gmina Rajcza.