W dokumentach lustracyjnych starostwa lanckorońskiego pojawiła się wzmianka o nowo założonej Zawoi (świeżo osadzone Zawoje) jako wsi wolnej od pańszczyzny.
W latach 1757–1759 wzniesiono drewniany kościół parafialny pw. św. Klemensa papieża, ufundowany przez hr. Jana Wielopolskiego. W 1888 r. zastąpiono go nowym drewnianym kościołem ufundowanym przez arcyksięcia Albrechta Habsburga — to ta późniejsza, przebudowana świątynia jest uznawana za jeden z obszerniejszych drewnianych kościołów w regionie.
W Zawoi Wilcznej działała fabryka zapałek i tartak parowy, a w Zawoi Centrum funkcjonował ośrodek produkcji żelaza wspomagający hutę w Makowie Podhalańskim — oba rozwinęły się w XIX w. Drewniany kościół parafialny pw. św. Klemensa pochodzi z lat 1757–1759, a obecna jego forma powstała po przebudowie w 1888 r.; jest zaliczany do większych drewnianych kościołów południa Polski, jednak informacja o wzorowania na architekturze szwajcarskiej nie jest potwierdzona przez wiarygodne źródła.
Utworzono Babiogórski Park Narodowy (rozporządzenie RM z 30 października 1954 r.), którego siedziba mieści się w Zawoi (Zawoja Barańcowa) — brak potwierdzenia, że pierwotnie zlokalizowano ją w Zawoi Markowej.
W Zawoi Policznem od 2003 roku działa kolej krzesełkowa na Mosorny Groń. W tym samym roku rozebrano stylową drewnianą karczmę z podcieniami z 1836 roku — z zamiarem przeniesienia jej na nowe miejsce.
Zawoja posiada nowoczesną bazę turystyczną, w tym Skansen na Markowych Rówieńkach, Muzeum Babiogórskie oraz liczne sołectwa (np. Zawoja Centrum – 2104 mieszkańców, Zawoja Mosorne – 889 mieszkańców). Organizowane są szkółki narciarskie na stokach Mosornego Gronia i Stacji Czatoża.
Każdy fakt prowadzi do źródła — możesz zweryfikować.
Legendy i podania
Zbójnicka kapliczka w Zawoi Policznej W Zawoi Policznej stoi kaplica pw. św. Jana Chrzciciela, którą według legendy ufundowali zbójnicy ukrywający się w okolicznych lasach. Miał to być ich wotum przebłagalne za popełnione zbrodnie.
Pochodzenie nazwy Zawoja Nazwa wsi Zawoja ma rodowód wołoski i pochodzi od słowa *zavoiu* (podmokły las nad urwistym zakolem rzeki). Legenda wywodzi ją także od słowa *zabój* (związku ze zbójnikami), *zawojów* (kobiecych chustek) lub krętej, zawijającej się drogi.
Diablak – Babia Góra Babia Góra, górująca nad Zawoją, nazywana jest również Diablakiem, co wiąże się z lokalnymi podaniami o jej tajemniczej i niebezpiecznej naturze.
Dzwonnica na płanetniki w Zawoi Czatoży W Zawoi Czatoży zachowała się drewniana dzwonnica loretańska, która miała odstraszać płanetniki – demony ciągnące chmury burzowe, by chronić wieś przed nawałnicami.
Zawoja kryje zabytki i obiekty o wyjątkowym charakterze. Kościół parafialny pw. św. Klemensa z 1888 roku, zbudowany na planie krzyża, wyróżnia się żelaznymi słupami podtrzymującymi sufit i chór. Wnętrze zdobi polichromia Zygmunta Milliego i Mariana Arczyńskiego (1930), a ołtarze – poza barokowym ołtarzem Matki Boskiej – utrzymane są w stylu renesansowym. Na Markowych Rówienkach stoi dawne schronisko i zespół drewnianej zabudowy, a w Zawoi Markowej działa Skansen im. Józefa Żaka, prezentujący kulturę Górali Babiogórskich. Warto odwiedzić też Ośrodek Edukacyjny Babiogórskiego Parku Narodowego oraz Centrum Górskie „Korona Ziemi”, multimedialne muzeum górskie. Na Przysłopie wznosi się klasztor Karmelitów Bosych, a w Zawoi – trzy piwniczki i dzwonnica loretańska.
Odległości są podane w przybliżeniu od centrum Zawoja.
Położenie i teren
Zawoja leży na ok. 533 m n.p.m. Otaczające szczyty (≤7 km): Polica 1369 m (6.0 km), Kiczorka 1298 m (4.8 km), Jasna Grapa 1247 m (7.0 km), Brożki 1236 m (5.6 km), Cupel 1233 m (6.7 km), Jałowiec 1111 m (5.8 km). Szlaki w pobliżu: Zawoja Podryzowane - Schronisko PTTK na Markowych Szczawinach (szlak czarny); Wodospad Sopotnia - Nad Przełęczą Przysłop (szlak żółty); Szlak im. prof. Mariana Wnuka (szlak czerwony); Szlak kapliczek (szlak żółty); Sucha Beskidzka PKP - Zawoja Marszałki (szlak czarny); Sidzina - Jabłonka (szlak zielony); Zawoja - Lachowice (szlak niebieski); Zawoja Wełcza - Zawoja Małe widełki (szlak czarny).
